Бір ДӨО, бір осал нүкте: дрондар, ЖИ-шабуылдар және Яндекс іркілісі орталықтандыру тәуекелдері туралы не айтады

11 қазан, жексенбі күні Алматыда және Қазақстанның басқа қалаларында Яндекс Такси шақыру мүмкін болмады, ал курьерлер тапсырыссыз қалды. Яндекс Go сервистердің уақытша қолжетімсіз екенін хабарлады, бірақ қашан қалпына келетінін айта алмады. Сол күні таңертең Ташкентте такси жұмыс істемеді, Қырғызстанда да іркілістер болды. Себебі мыңдаған шақырым жерде, Ресейде жатыр еді: онда ұшқышсыз ұшу аппараттарының шабуылынан кейін Яндекстің деректер орталықтары зардап шекті.

Сонымен бірге компания қазақстандық пайдаланушылардың дербес деректері Қазақстандағы серверлерде сақталатынын еске салды. Деректер елде болды, ал сервис бәрібір істен шықты. Яндекстің айтуынша, «компоненттердің біріндегі техникалық ақаулар бірнеше елдегі сервистердің қолжетімділігіне әсер етуі мүмкін».

Соңғы бір жылда мұндай оқиға алғаш рет болып отырған жоқ. Оңтүстік Кореяда бір мемлекеттік деректерді өңдеу орталығындағы (ДӨО) өрт 647 мемлекеттік сервисті тоқтатты. Таяу Шығыста дрондар AWS-тың үш деректер орталығын істен шығарды, Бахрейндегі деректердің бір бөлігін қайтару мүмкін болмады. Ал жасанды интеллект (ЖИ) агенттері кибершабуылдарды қазірдің өзінде өздері жүргізіп жатыр, адамдарға тек оларды қадағалап отыру ғана қалады.

Бұл жағдайлардың бәрінің табиғаты бір: көп нәрсе бір нүктеге сүйенгенде, сол нүктені жоғалту бәріне бірден соққы болып тиеді. Төменде нақты не болғанын, Еуропа неліктен мемлекеттік байланысты федеративті жүйелерге көшіріп жатқанын және мұның қайсысын Қазақстанға алған жөн екенін талдаймыз.

Ыңғайлылық тәуекелге айналғанда

Он жыл бойы бәрін бірнеше үлкен деректер орталығына жинау орынды еді. Бұл арзанырақ, басқаруға жеңілірек, ал қуат бір компания өз бетінше сала алмайтындай деңгейде болады. Бірақ бір алаңға неғұрлым көп адам сүйенсе, оның құлауы соғұрлым ауыр тиеді.

Соңғы жылдары бұл модельдің жаңа проблемалары пайда болды. Деректер орталықтары әскери нысанаға айналды: банктер, мемлекеттік қызметтер мен байланыс жұмыс істейтін инфрақұрылым электр станцияларымен қатар дрон соққысына ұшырайды. Шабуылдаушылардың қолына ЖИ тиді, енді шағын топ ондаған ұйымның әлсіз тұстарын бір мезгілде іздей алады. Ал тәуелділіктер көзге көрінбейтіндей болды: компания көбіне өзінің мессенджері, CRM жүйесі және төлем сервисі бір провайдердің бір өңірінде жұмыс істейтінін білмейді. Мұны ол провайдер істен шыққан күні ғана біледі.

Сол ғимараттағы немесе сол провайдердегі резервтік көшірме бұлардың ешқайсысынан құтқармайды.

Өрт, дрондар және кабельдер

Цифрлық сервисті тоқтату үшін оны бұзудың қажеті жоқ. Серверлерді электр қуатынсыз, салқындатусыз немесе байланыссыз қалдыру жеткілікті. Соңғы жылдары бұл былай көрінді.

Бұл жағдайлардың бәрінде резерв болды, тек ол қажет болған жерде емес еді. Кореяда 1600 мемлекеттік жүйенің шамамен 40%-ы бір алаңда айналы көшірмесіз жұмыс істеген, сондықтан қалпына келтіру апталарға созылды. Бахрейндегі деректерді көшірмелерін басқа өңірлерде алдын ала сақтаған AWS клиенттері ғана сақтап қалды.

Шабуылдаушылар жағындағы ЖИ

2025 жылғы қыркүйектің ортасында Anthropic компаниясы жұмыстың басым бөлігін ЖИ-агент атқарған кибертыңшылық науқанын анықтады. Агент осалдықтарды өзі іздеді, эксплойттар жазды және құпиясөздерді жинады. Компанияның бағалауынша, тактикалық әрекеттердің 80–90%-ы агенттің үлесіне тиді, адамдар тек шешуші сәттерде ғана араласты. Нысанада технологиялық корпорациялар мен банктерден бастап мемлекеттік органдарға дейін шамамен 30 ұйым болды, бірнеше жағдайда бұзу сәтті шықты.

Орталықтандырылған жүйелер үшін бұл жаман жаңалық. Ірі провайдерге кіретін жол табу арзандап, жылдамдады, ал ұтыс бұрынғыдай қалды: оның барлық клиентіне бірден қол жеткізу. Агент тәулік бойы және көп нысанамен бірден жұмыс істейді, сондықтан адам қарқынына үйренген қорғаныс шабуылды кешірек байқайды. Ал басты нысанаға басқару нүктелері айналады: әкімшілердің есептік жазбалары, бұлттық консольдер, бірыңғай кіру жүйелері. Оларға неғұрлым көп нәрсе байланған болса, бір ғана ағып кету соғұрлым қымбатқа түседі.

Қорғаныс та ЖИ-ді пайдаланады және бұл көмектеседі. Бірақ бүкіл жүйе бір нүктеге сүйенсе, бұрынғыдай бір сәтті шабуыл жеткілікті.

Шабуылсыз-ақ бәрі бұзылғанда

Қаскүнемдік ниеттің болуы да міндетті емес. Соңғы жылдардағы ең ірі екі іркіліс кәдімгі техникалық қателіктерден басталды.

2024 жылғы шілдеде CrowdStrike антивирусының сәтсіз жаңартуы Windows жүйесіндегі шамамен 8,5 млн компьютерді істен шығарды. Бұл осындай машиналардың бір пайызынан да аз, бірақ авиакомпаниялар, банктер, темір жолдар мен дүкендер тоқтап қалды. Яғни дәл өз техника паркін бір жеткізуші арқылы орталықтан басқаратындар.

2025 жылғы қазанда AWS-тың ең танымал өңірі us-east-1-де DNS автоматикасындағы сирек қате DynamoDB дерекқорын мекенжайсыз қалдырды. Соның артынан серверлерді іске қосу, Lambda функциялары және жүктеме теңестіргіштер істен шықты. Кейбір клиенттерде проблемалар 15 сағатқа дейін созылды.

Екі жағдайда да зардап шеккендер ештеңе бұзған жоқ. Олар жай ғана бір жеткізушіге немесе бір өңірге тәуелді болды және тез ауыса алмады. Кездейсоқ қателер осындай залал келтірсе, сол нүктеге әдейі жасалған шабуылдан одан кем залал күтпеген жөн.

Яндекс іркілісі: 2026 жылғы 11–12 қазан

Біз осы мәтінмен жұмыс істеп жатқанда, әлдеқайда жақын жерден мысал шықты. 11–12 қазанда Яндекстің бүкіл дерлік экожүйесі жұмысын тоқтатты: Такси, Еда, Алиса, КиноПоиск, Яндекс Пэй, Яндекс 360-тың кейбір функциялары. Компания қысқа ғана хабарлады: «Деректер орталықтарымыздың инфрақұрылымы зақымданды». Ұшқышсыз ұшу аппараттарының шабуылынан кейін Владимир облысындағы ДӨО апаттық түрде тоқтады. Бұдан сәл бұрын Калуга және Рязань облыстарындағы алаңдар зардап шеккен, ал 8 қазанда Yandex Cloud қолжетімділік аймақтарының бірінде электр қуатымен проблема бар екенін хабарлаған.

Яндекстің төлемдері, таксиі, жеткізу қызметі, поштасы мен файлдары ортақ инфрақұрылымда жұмыс істейді, сондықтан бірге істен шықты. Бір ғана мониторинг сайтында тәулік ішінде тек Яндекс Пэй мен Яндекс Go-ға шамамен 7500 рет шағым түсті. Үшінші тарап компанияларында да проблемалар болды, олар мұны инфрақұрылымдық серіктесіндегі апатпен түсіндірді. Сервистер ең көп қолданылатындарынан бастап кезекпен қалпына келтірілді. Кешке қарай Іздеу, Карталар, Такси және Пошта жұмыс істей бастады, ал төлем сервисін қалпына келтіру мерзімі аталған жоқ.

Шекарасыз іркіліс

Орталық Азия үшін бұл оқиғада басқа нәрсе маңызды: бір елдегі апат көрші елдердегі сервистерді тоқтатты. Yandex Uzbekistan сервистер бөлінген инфрақұрылымда жұмыс істейтінін түсіндірді: бір елде іркіліс болғанда жүктеме басқа өңірлерге ауысады, сол жерде де қателер басталады. Өзбекстан, Қазақстан және Қырғызстан зардап шекті. Ташкентте жолаушылар не көлікті, не бағаны көре алмады, жүргізушілер «Яндекс Про» қосымшасын аша алмады, навигация мен автобустарды бақылау жұмыс істемеді. Yandex Uzbekistan басшысы Иззат Шукуров пайдаланушылардан кешірім сұрап, төлемдер мен төлемақыларды жеке қарастыруға уәде берді.

Бөлінген жүйенің федеративті жүйеден айырмашылығы осы жерде жақсы көрінеді. Яндекстің серверлері әр жерде тұр, бірақ біртұтас жүйе ретінде басқарылады. Сондықтан бір буындағы проблема ешқандай шабуыл болмаған елдерге дейін жетті.

Ал бұдан бірнеше күн бұрын, 8–10 қазан аралығында, Өзбекстанның ең ірі маркетплейсі Uzum Market бір тәуліктен астам жұмыс істемеді. Тапсырыстар рәсімделмеді, сатушы кабинеті ашылмады, қоймалар мен тапсырыс беру пункттері тоқтап тұрды. Компанияның өзі іркілісті жоғары маусым алдында жаңа инфрақұрылымды сынаумен түсіндірді. Жергілікті БАҚ оның уақыты Yandex Cloud-тағы апатпен тұспа-тұс келгенін байқады, бірақ Uzum Яндекс инфрақұрылымын пайдаланатынын растамаған, сондықтан тікелей байланыс туралы айтуға болмайды. Тоқтап қалудың құны онсыз да көрініп тұр. Компания тапсырыстарды сақтау мерзімін ұзартуға, сатып алушыларға промокодтар таратуға, сатушыларды ай соңына дейін логистика ақысынан босатуға және тапсырыс беру пункттерінің иелеріне жіберіп алған пайдасын өтеуге мәжбүр болды.

Осыдан Қазақстандағы кез келген компанияға сұрақ туындайды. Ертең жұмыс хат алмасуыңыз жүретін сервис істен шықса, адамдарды қалай жинайсыз?

Федерация: Еуропа не таңдады

Инфрақұрылымның барлық қабатының ішінде байланыс, бәлкім, ең сезімталы. Таксисіз бір күн өмір сүруге болады. Ал апат кезінде команда келісетін арнасыз болмайды.

Бұл қалай жұмыс істейді

Орталықтандырылған сервисте барлық ұйымның барлық пайдаланушысы бір иесінің бір платформасында болады. Федеративті жүйеде әр ұйымның өз сервері, өз деректері және өз ережелері бар. Серверлер ортақ хаттама арқылы хабар алмасады, оның үстіне тек өздері сенетін серверлермен ғана. Электрондық пошта ондаған жылдар бойы осылай жұмыс істейді: біреудің пошта сервері істен шықса, әлемнің қалған бөлігінде хаттар жүре береді.

Федерацияның да өз құны бар. Оны құру күрделірек және әр түйінді біреу қадағалап отыруы керек: ұйымның өзі немесе оның интеграторы. Есесіне бір апат немесе бір шабуыл енді бәрін бірден тоқтата алмайды.

Еуропа не істеп жатыр

Соңғы екі жылда ЕО-дағы федеративті байланыс эксперимент болудан қалды.

2026 жылғы ақпанда Еуропалық комиссия резервтік арна ретінде ашық Matrix хаттамасына негізделген ішкі байланыс жүйесін дайындап жатқанын растады. Еуропарламентпен байланыс қазірдің өзінде жұмыс істеп тұр. Маусымда технологиялық егемендік туралы хабарламасында (COM(2026) 503) Комиссия бұл платформаны іске қосылған деп атайды және Еуропаның цифрлық ортасы «үйлесімді, тасымалданатын және ашық стандарттарға негізделген» болуы керек деп тікелей жазады.

Жекелеген елдер бұл жолға ертерек түсті. Францияның мемлекеттік мессенджері Tchap министрліктерді байланыстырады, онда 300 мыңнан астам пайдаланушы бар. Германияда осы хаттамада Бундесвердің BwMessenger жүйесі (100 мыңнан астам белсенді пайдаланушы) және ондаған мың тәуелсіз денсаулық сақтау ұйымы байланысатын TI-Messenger жұмыс істейді. Бельгия 2026 жылғы наурызда мемлекеттік қызметшілер мен әскерилерге арналған BEAM-ді іске қосты және уақыт өте келе 750 мыңға дейін адамды қосуды көздейді. НАТО да осы тәсілді NICE2 жобасында кәдімгі мессенджерлердің баламасы ретінде сынап жатыр.

Еуропалықтардың уәждері әбден практикалық. Олар бір жеткізушіге және бір юрисдикцияға тәуелді болғысы келмейді, деректерді өздерінде сақтағысы келеді және сонымен бірге ведомстволар мен елдер арасында еркін байланысқысы келеді. Matrix тең құрылтайшысы Мэтью Ходжсон мұны былай тұжырымдады: цифрлық егемендік «идеологиялық мақсаттан кенеттен туындаған нақты қажеттілікке айналды».

Бұл Қазақстанға не береді

Федерация Қазақстанның деректерді локализациялау талаптарымен жақсы үйлеседі. Әр ұйымның деректері ел ішіндегі өз серверлерінде қалады, бірақ бір ұлттық ДӨО-ға жинақталмайды. Министрліктер, ұлттық компаниялар, банктер мен мердігерлер тікелей байланысады, бірақ әрқайсысы өз түйінін өзі басқарады. Көрші елдердегі серіктестерді сенімді қосылымдар арқылы қосуға болады, әрі хат алмасуды бөтен бұлтқа бермеуге болады.

Біздің өңірде де мұндай шешімдер бар. Мысалы, біздің команда әзірлеп жатқан aXtura: мессенджері, қоңыраулары, бейнеконференциялары және ішкі сервистері бар корпоративтік платформа. Оның артында финдік Astrokvantit Oy және Astana Hub қатысушысы, қазақстандық «Астрокванта» ЖШС тұр, ал 1.0 нұсқасын біз 2026 жылы шығардық. Бұл міндетті өзімізде қалай шешкенімізді айтайық.

Оны толығымен тапсырыс берушінің серверлеріне, оның елінде және оның бақылауында орнатуға болады. Ондаған мың адам жұмыс істейтін ірі компаниялар үшін мұндай орнату апатқа төзімді нұсқада өрістетіледі: серверлер бірнеше алаңда тұрады және олардың бір бөлігі өрт, электр қуатының өшуі немесе дрон соққысы салдарынан істен шықса, компания ішіндегі байланыс жұмысын жалғастырады. aXtura серіктестермен, мердігерлермен және мемлекеттік органдармен федерация арқылы байланысады. Әр тараптың өз орнатуы, өз ережелері мен қолжетімділік құқықтары бар, бір түйіннің істен шығуы немесе бұзылуы қалғандарына әсер етпейді. Көрші елдердегі үйлесімді жүйелерге де қосылуға болады.

Бірақ мәселе біздің немесе басқа біреудің өнімінде емес. Еуропа бұл қағидатты қабылдап қойды: ұйымның жұмыс байланысы бөтен деректер орталығының үстіндегі дронға немесе бөтен автоматикадағы қатеге тәуелді болмауы керек.

Не істеу керек

Бұлттан бас тартудың қажеті жоқ. Міндет қарапайымырақ: бір алаңның, бір провайдердің немесе бір әкімші есептік жазбасының жоғалуы жұмысты тоқтатпайтындай етіп бәрін ұйымдастыру.

1. Тәуелділіктер картасын жасаңыз. Әрбір маңызды жүйенің қай провайдерде, қай өңірде және қай алаңда жұмыс істейтінін анықтаңыз. Көбіне пошта, мессенджер және есеп жүйесі бір ДӨО-да тұрғаны белгілі болады.
2. Көшірмелерді басқа жерде сақтаңыз және олардан қалпына келтіруге болатынын тексеріңіз. Көшірме басқа алаңда, жақсысы басқа провайдерде тұруы керек, ал кем дегенде бір нұсқасын өзгертулерден қорғаған немесе желіден мүлде ажыратқан жөн. Кореядағы 858 ТБ дәл «тым көп» болғандықтан көшірілмеген.
3. Маңызды жүйелерді әртүрлі қалаларға бөліп орналастырыңыз. Репликациясы және пысықталған ауысу тәртібі бар кемінде екі алаң қажет. Егер резервке бірде-бір рет шын мәнінде ауыспасаңыз, апат кезінде ол, сірә, жұмыс істемейді.
4. Байланыс үшін федеративті архитектураны таңдаңыз. Жоғарыда сипатталғандай, әр ұйымның өз түйіні және серіктестермен сенімді қосылымдар.
5. Бірыңғай басқару нүктесін жойыңыз. Әкімшілер құқықтарын бөліңіз, кіру үшін аппараттық кілттер енгізіңіз, желіні сегменттеңіз. Мониторингке ЖИ-ді қосыңыз: машина жылдамдығымен жүретін шабуылды адам қолмен қуып жете алмайды.
6. Апаттық режимде қалай жұмыс істейтініңізді алдын ала шешіңіз. Негізгі ДӨО-сыз қандай функциялар жұмыс істеуі керек және бәрі істен шықса, команда қай арна арқылы байланысады. Бұл арна сол инфрақұрылымға тәуелді болмауы керек.

Бұл Қазақстан мен Орталық Азия үшін нені білдіреді

Қазақстан дербес деректерді ел ішінде сақтауды талап етеді («Дербес деректер және оларды қорғау туралы» Заңның 12-бабы, № 94-V), ал мемлекеттік және аса маңызды жүйелерге «Ақпараттандыру туралы» Заңның жеке нормалары қолданылады. 2025–2026 жылдары Цифрлық кодекс пен «Жасанды интеллект туралы» Заң қабылданды. Қазір мемлекеттік органдарға шифрлау кілттері Қазақстанда қалған жағдайда Cloud First қағидаты бойынша бұлтқа көшуге рұқсат беретін жоба талқыланып жатыр.

Локализация деректерге кімнің заңдары қолданылатыны туралы сұраққа жауап береді. Деректердің апаттан аман қалатын-қалмайтынын ол шешпейді. Егер бүкіл елдің деректері физикалық түрде бірнеше үлкен ДӨО-да жатса, тәуекел тек шоғырлана түседі. Корея оқиғасы дәл осындай: бәрі өз елінде, бірақ бір ғимаратта сақталған. Ал Яндекс іркілісі екінші қырын көрсетті: қазақстандық пайдаланушылардың деректері Қазақстанда жатты, бірақ сервистің өзі басқа елдегі деректер орталықтарына тәуелді болды.

Бұдан бірнеше практикалық қорытынды шығады. Деректерді елде сақтау оларды бір жерде сақтау дегенді білдірмейді: Астанадағы жүйе үшін Алматыда резервтік алаң болуы және керісінше норма болуы керек. Транзит туралы да ұмытпаған жөн: өңір трафигінің едәуір бөлігі аз ғана магистраль арқылы өтеді, бір кабельдің зақымдануы деректер орталықтарының өзі бүтін болса да шетелдік сервистерді үзіп тастауы мүмкін. Яндекс іркілісі тағы бір сценарий қосты: мұнда пайдаланылатын сервис басқа елдегі апат салдарынан істен шығуы мүмкін. Соңында, тұрақтылықты сатып алуларға енгізуге болады. Мемлекеттік және квазимемлекеттік тапсырыс берушілер техникалық тапсырмада тексерілген қалпына келтіру жоспарын, көшірмелерді бөлек сақтауды және өз серверлерінде орнату мүмкіндігін талап етуге құқылы.

Орталық Азия цифрлық инфрақұрылымды көп елден кейінірек салып жатыр, мұның да артықшылығы бар. Оны Кореяға тура келгендей үлкен апаттан кейін қайта жасаудың орнына, бірден бөлінген етіп жобалауға болады.

Дереккөздер

1. Drone Strikes Damage Amazon Data Centers in the UAE and Bahrain, Bloomberg Tax, 2026 жылғы наурыз
2. Amazon says unable to reactivate UAE, Bahrain data centers, 2026 жылғы қыркүйек
3. South Korea data centre fire halts 647 government services, BEST Magazine, 2025 жылғы қазан
4. Microsoft Azure services see major disruption after Red Sea cables cut, TechRadar, 2025 жылғы қыркүйек
5. Data center fire disrupts services at South Korean tech giants Kakao, Naver, Data Center Knowledge, 2022 жылғы қазан
6. Disrupting the first reported AI-orchestrated cyber espionage campaign, Anthropic, 2025 жылғы қараша
7. Microsoft says 8.5M Windows devices were affected by CrowdStrike outage, TechCrunch, 2024 жылғы шілде
8. AWS DynamoDB outage postmortem, InfoQ, 2025 жылғы қараша
9. Data Localization in Kazakhstan: Issue Brief, AmCham Kazakhstan, 2026 жылғы мамыр
10. Масштабный сбой в работе «Яндекса», НГС, 2026 жылғы 12 қазан
11. EU Backs Open Source Matrix For Secure Internal Communications, Open Source For You, 2026 жылғы ақпан
12. Communication on European Tech Sovereignty, COM(2026) 503, Еуропалық комиссия, 2026 жылғы 3 маусым
13. European governments opt for open source alternatives to Big Tech encrypted communications, Computer Weekly
14. Belgium rolls out Matrix-based messaging app for government, Resilience Media, 2026 жылғы наурыз
15. «Мы столкнулись с серьезным сбоем»: глава Yandex Uzbekistan о перебоях в работе сервисов, Spot, 2026 жылғы 12 қазан
16. Сбой Uzum Market совпал с крупной аварией в Yandex Cloud, Podrobno.uz, 2026 жылғы 8 қазан
17. Uzum Market сообщил о восстановлении работы, Gazeta.uz, 2026 жылғы 10 қазан
18. В Казахстане перестали работать сервисы Яндекса для такси и курьеров, Tengrinews, 2026 жылғы 11 қазан